Ruraal krediet opnieuw uitvinden: een nieuw model voor de boeren in Brazilië

Als het verhaal van deelnemers uit één kleinschalige boerengemeenschap, die hun veerkracht hebben versterkt, ook elders kan worden herhaald — en dat kan — dan loont het om de regio Mato Grosso do Sul in het centraal‑westen van Brazilië van dichtbij te bekijken.

Met de recente publicatie van het Impact Report on the new Systemic Credit Program, hebben we nu een rijker en completer beeld van wat mogelijk is. Het programma werd gefinancierd door Rabo Foundation en ontwikkeld door lokale organisaties: het APOMS Network, in samenwerking met Alimi Impact Ventures. Na meer dan drie jaar actief te zijn geweest, zien we de resultaten van een gemiddelde lening van € 3.900, waarbij 45 familiebedrijven en 2 coöperaties betrokken zijn.

Toch vertelt niet de hoogte van de lening het verhaal, maar alles eromheen.

De voorzitter van de spaar- en kredietcoöperatie Cresol Centro-Sul RS/MS, Mauri Picoli, noemt dit een “nieuw perspectief op krediet”. Het laat zien wat er gebeurt wanneer financiering verder gaat dan cijfers en ook de leefwereld van boerengezinnen meeneemt. Zoals Picoli het verwoordt: “Onze focus ligt op gemeenschappen en op het versterken van families, omdat we begrijpen dat plattelandsontwikkeling niet alleen op cijfers is gebaseerd.”

Het programma ontstond vanuit de behoefte om het spanningsveld te overbruggen tussen starheid en flexibiliteit: tussen banken en familiebedrijven. Wanneer zowel het bancaire systeem als familiebedrijven diepgeworteld zijn in traditie, wie kan zich dan aanpassen? Of beter nog: wie zou dat moeten doen?

Op een familiebedrijf is een multifunctionele manier van denken essentieel. Het impact report noemt als sprekend voorbeeld het houden van kippen: eieren zijn een product, een maaltijd voor het gezin én een bron van mest. Werkers zijn familieleden, en rollen veranderen voortdurend. Die realiteit erkennen is cruciaal. Traditionele kredietsystemen gaan vaak uit van leningen met één duidelijk doel, onderbouwd met strak meetbare financiële rapportages. In deze situaties is dat simpelweg niet haalbaar.

In plaats van die dynamiek af te vlakken, is het doel van het programma juist om het familiebedrijf in zijn kracht te zetten en verder te versterken.

Het heet niet voor niets het Systemic Credit Program: de oplossing moet namelijk holistisch zijn. Dáárin is het programma uniek. Kansen voor groei en efficiëntie worden eerst per boerengezin afzonderlijk in kaart gebracht. Nog belangrijker is dat de stemmen binnen het familiebedrijf niet alleen worden gehoord, maar een onmisbaar onderdeel vormen van de beoordeling, zowel bij tastbare als minder tastbare factoren. Wat zijn de waarden van het gezin? Welke reststromen kunnen opnieuw worden benut? Waar kan ieder gezinslid zijn of haar tijd het best inzetten? Olacio Komori, directeur van APOMS en bedenker van het programma, zegt hierover: “De diagnose van het landbouwsysteem als instrument voor kredietbeoordeling staat centraal in de Systemic Credit-lijn, omdat deze methode vernieuwt door meerdere dimensies van het functioneren van kleinschalige familiebedrijven mee te nemen.”

Deze meerlaagse aanpak omvat ook ondersteuning om verspilling te verminderen en duurzaamheidsdoelen te behalen. Zo kan een boer niet alleen investeren in apparatuur, maar ook gebruikmaken van technische begeleiding die helpt om met die apparatuur agro-ecologische werkwijzen toe te passen. Een ander belangrijk onderdeel is de opleiding Rural Community Development Agents, gericht op de volgende generatie boeren. Jongeren krijgen daarin 450 uur onderwijs over onderwerpen die uiteenlopen van agro-ecologie tot openbaar beleid.

Uit het impact report blijkt dat de maandelijkse bruto-omzet van deelnemende boeren naar verwachting stijgt van € 7.933 naar € 11.825 – een toename van meer dan 40%.

Maar als een belangrijk deel van de doelen in dit traject juist gericht is op het verbeteren van minder tastbare kanten van het familiebedrijf, dan moet het impactverhaal van het programma dat ook laten zien. Zo kocht één gezin met het krediet een tractor, waarmee ze veel tijd besparen. Een vrouwelijke boer verhoogde haar verkoop dankzij een tweede kas. De auteur van het impact report en consultant bij Climate Smart Institute, Nobuiuki Ito, vat het kernachtig samen: “Wat de ervaring in Mato Grosso do Sul laat zien, is dat deze aanpak leidt tot een hoger inkomen, betere werkomstandigheden, een hogere kwaliteit van leven en meer weerbaarheid tegen klimaatverandering.”

Dat werd ook duidelijk uit de inzichten die de producenten zelf deelden. Voor Evaristo Rodrigues, een biologische boer binnen het APOMS Network, was het belangrijkste verschil voor het succes van het programma dat er “iemand was die je goed begeleidt”. Hij vervolgt: “Het inkomen steeg, het harde werken nam af en zelfs reststromen kregen hier waarde. Nu zie ik dat elke aanpassing het waard was. Het was de technische begeleiding die liet zien hoe alles hier met elkaar samenhangt.”

Het is ook belangrijk om te kijken naar de olievlekwerking en wat die kan betekenen voor de toekomst. Zo was bijna 20% van de boeren die krediet ontvingen vrouw. Tegelijkertijd was 72% van de jongeren die via de opleiding Rural Community Development Agents werden getraind in communitymanagement vrouw. En één van hen stelde zich zelfs kandidaat voor de gemeenteraad bij de lokale verkiezingen. Op het gebied van duurzaamheid maakt inmiddels 278 hectare landbouwgrond deel uit van een plan voor biologische productie. Zowel figuurlijk als letterlijk zijn er zaadjes voor verandering geplant.

Een extra stuk context geeft nog meer reden tot optimisme, zeker toen de resultaten werden bekeken tijdens een periode van extreme droogte. Terwijl de leveringen afnamen bij producenten buiten het programma, meldden deelnemers aan het Systemic Credit Program een stabiel leveringsvolume. Die stabiliteit is extra betekenisvol in dit deel van Brazilië, een regio die steeds kwetsbaarder wordt voor extreme droogte. Weerbaarheid tegen klimaatverandering is allang niet meer alleen een voordeel; het is een noodzaak voor de toekomst. En als veerkracht vraagt om flexibiliteit, laat de uitkomst van dit programma zien dat we duurzame verandering kunnen realiseren wanneer iedereen meedoet.

Daarom wordt het Systemic Credit Program in 2025 uitgebreid in dezelfde regio en ook uitgerold in Zuid-Brazilië. Een duidelijk signaal dat dit model niet alleen werkt, maar ook klaar is om op te schalen.